"Zonder aandacht zou er geen waarneming, denken, communicatie of bewustzijn bestaan. Dat betekent dat aandacht de basis is van het menselijke bestaan."

Aandacht,

we gebruiken het de hele dag om van alles en nog wat te doen. Het stelt ons in staat om te denken, te onderzoeken, contact te maken, afspraken te maken én na te komen. Maar weten we eigenlijk wat aandacht is en hoe het werkt? Het lijkt me gezond om daar eens bij stil te staan. Dat wil ik doen door enkele verschillende ideeën over aandacht op een rij te zetten. Daarna wil ik het belang van aandacht onderstrepen, kennis delen en ingaan op de relatie tussen aandacht en de kwaliteit van het leven. Ik sluit af met een oproep om met elkaar in gesprek te gaan om ontwikkeling te stimuleren.

 

Er bestaan verschillende ideeën over wat aandacht is. Op Wikipedia vond ik bijvoorbeeld deze omschrijving: “Aandacht is het cognitief proces van het gericht waarnemen van de omgeving.” Ik heb Wikipedia hoog zitten, maar mijn gevoel en mijn ervaring zeggen me dat deze omschrijving niet klopt. Dieren, kleine kinderen, maar ook volwassenen hebben prachtige aandacht die niet gekoppeld is aan cognitieve processen. Aandacht is ook niet altijd gekoppeld aan waarnemen. Ik schrijf dit artikel met aandacht, maar gelukkig leest u niet wat ik waarneem.

Ik heb ook omschrijvingen gevonden waarin aandacht wordt gezien als een synoniem van denken, maar ik hoef niet lang te denken om te beseffen dat ook dat niet klopt. Als je ergens van geniet, of dat nu een mooi landschap, een bloem, de zon, of muziek is, dan lukt dat alleen als je met aandacht aanwezig bent zonder na te denken over datgene waarvan je geniet. In weer een andere omschrijving wordt aandacht meer algemeen omschreven als gerichte belangstelling of interesse, maar ook dat voelt niet kloppend. De reclames waar mijn aandacht naar toe getrokken wordt hebben bijvoorbeeld zelden mijn interesse. Tenslotte wordt aandacht wel eens verwart met bewustzijn. Ik kwam de omschrijving ‘mentaal bewustzijn van het hier en nu’ tegen, maar ook dat is naar mijn idee een te beperkte omschrijving, omdat daarmee aandacht als staat van zijn wordt gezien, terwijl het naar mijn idee veel vrijer is. Als ik aandacht heb voor iets, is dat niet mijn staat van (bewust)zijn.

Aandacht valt wat mij betreft niet samen met denken, waarnemen, een cognitief proces, belangstelling, interesse, of bewustzijn, maar het heeft wel met al deze gebieden te maken. Het lijkt er op dat aandacht groter is dan en de voorwaarde is voor denken, waarnemen, leren, interesse en bewustzijn en dat er zonder aandacht dus helemaal geen waarneming, denken, interesse, of bewustzijn zou zijn; geen leven dus zoals wij dat kennen. Dat betekent dat aandacht de basis is van ons menselijke bestaan.

 

De basis van het menselijk bestaan

Dat is nogal wat. Toch? Het betekent bijvoorbeeld dat aandacht een belangrijke motor is achter de ontwikkeling die wij als mens hebben doorgemaakt van de oertijd tot nu. Natuurlijk hebben we die ook te danken aan ons enorme brein, maar zoals een benzinemotor benzine nodig heeft, heeft ons brein aandacht nodig om te kunnen werken. Het lichaam, inclusief brein, is de hardware, aandacht is de software. Maar aandacht is niet alleen de basis voor ontwikkeling, het zorgt ook voor cohesie en verbinding in maatschappelijke en sociale systemen.

Politiek, onderwijs, industrie, zorg, wetenschap, kunst, handel, media, opvoeding, vriendschappen en familierelaties; ze worden allemaal gestuurd door aandacht. Iedere relatie, ieder idee en iedere afspraak: het kan alleen bestaan als er aandacht voor is. Alles wat we waarde toekennen, of dat nu relaties, geld, natuur, klimaat, objecten of activiteiten zijn: het krijgt zijn waarde, omdat er aandacht voor is en áls er aandacht voor is. Wat zouden de olympische spelen zijn als er geen aandacht voor was? De áánwezigheid van aandacht heeft dus zeker invloed, maar misschien is de áfwezigheid van onze aandacht nog veel invloedrijker. Je kunt daarbij denken aan verwaarlozing, eenzaamheid, maar ook aan het klimaat. Niet dat aandacht altijd positief werkt. Denk bijvoorbeeld aan mishandeling. De invloed van aandacht op het leven is enorm. Laten we eens wat beter kijken naar hoe we aandacht gebruiken.

 

Verschillende soorten aandacht

Iedereen heeft aandacht en kan het gebruiken. We hebben er geen volledige controle over, maar we hebben er wel wat over te zeggen, de een meer dan de ander. Je kunt veel, weinig, of geen aandacht hebben en je kunt het meer of minder richten. Dat klinkt allemaal zo vanzelfsprekend, dat het onzin lijkt om te benoemen, totdat we gaan beseffen wat de gevolgen kunnen zijn van de verschillende manieren waarop we aandacht gebruiken. Een korte uitleg:

 

 

We kunnen aandacht op verschillende manieren gebruiken. In dit artikel wil ik me beperken tot twee manieren. We kunnen het richten, of we kunnen het ‘niet-richten’. De eerste zou je focussen, of hoge aandacht kunnen noemen, de tweede brede aandacht. In het dagelijks leven hebben we allebei nodig. Door te focussen kunnen we doelgericht werken, reflecteren en bestuderen. Als je niet goed kunt focussen, bijvoorbeeld omdat je ziek bent, kun je ook niet goed doelgericht werken. Focusaandacht zit hoog in het lichaam, het is oplettende aandacht waarbij het brein erg actief is. Brede aandacht zit veel lager in het lichaam en wordt gegenereerd vanuit ons centrum. Het maakt dat we contact maken met de wereld rondom ons. Het geeft ons rust, stabiliteit en het gevoel dat we verbonden zijn. Als je weinig brede aandacht hebt, ben je minder stabiel en onrustig.

We kunnen niet op hetzelfde moment focussen én brede aandacht hebben. We kunnen wel afwisselen, maar als we ons toeleggen op het een, dan gaat dat ten koste van de andere vorm van aandacht. Het tweede punt om bij stil te staan is: er is een relatie tussen de soort aandacht en de spanning in ons lichaam: focussen brengt spanning, brede aandacht brengt ontspanning. Dat gebeurt automatisch en andersom werkt het ook: als je je spieren aanspant, ga je focussen en als je vanuit je centrum ontspant word je aandacht vanzelf breed, mits je aandacht hebt. Je kunt ook geen aandacht hebben.

De relatie tussen aandacht en spierspanning heeft alles te maken met de werking van ons beschermingsmechanisme. Als we focussen herkent ons brein dit als een oplettende houding in een (mogelijk) onveilige omgeving. Het brein zendt daarop signalen uit die het lichaam voorbereidt om te kunnen vechten of vluchten. Het gevolg is onder andere een verhoogde spierspanning en de productie van stresshormonen. Als we brede aandacht hebben, ziet ons brein dit als een teken van veiligheid. Het lichaam zal zich daarop ontspannen.

 

Aandacht en kwaliteit van leven

Een gezonde mix van de twee soorten aandacht is voorwaarde voor een gezond leven. Veel focus maakt ons onrustig en gestrest. We voelen ons snel aangevallen en gaan gemakkelijk in de vecht, vlucht, of bevries-stand. Dat maakt het contact met andere mensen er niet makkelijker op. Veel brede aandacht maakt ons rustig, maar soms is het nodig om aan de slag te gaan, om actief te zijn. Te veel brede aandacht kan er voor zorgen dat je niet doet wat nodig is. Dat kan bij anderen weer veel spanning oproepen. Ook niet gezond dus.

We moeten goed beseffen: aandacht brengt ons heel veel moois: intimiteit, relaties, communicatie, onderwijs, zorg en ondersteuning (het belangrijkste 'geneesmiddel' van iedere huisarts en therapeut is aandacht), kennis en apparaten die ons leven makkelijker maken en muziek, films, boeken, toneel, eten en drinken waar we van genieten. Dank je wel dus lieve aandacht.
Aan de andere kant weten we ook dat een tekort of niet de juiste aandacht het leven zwaar kan maken. Denk aan onderwijs en zorg die niet aansluit bij de basisbehoeften, of aan eenzaamheid, onveilige gehechtheid, relatie- en opvoedproblemen en aan stress gerelateerde problematiek, zoals: hart en vaatziekten, vermoeidheid, somberheid, burn-out, slaap-, concentratie- en eetproblemen. In al deze gevallen hebben de problemen te maken met een tekort of een verkeerde vorm van aandacht (vaak te weinig brede en te veel focus aandacht). Ik denk dat in al deze gevallen de juiste aandacht deze problemen lichter kan maken, kan verhelpen, of had kunnen voorkomen.

Wat het leven ook zwaar kan maken zijn aandacht gerelateerde stoornissen. Ik denk dan niet alleen aan dyslexie, AD(H)D en autisme, maar ook bijvoorbeeld aan verslaving en depressie, die naar mijn idee, weliswaar op een heel andere manier, in dezelfde categorie vallen.

Ik heb een sterk vermoeden dat alle succesvolle interventies, therapieën en methodieken aandacht gerelateerd werken en ik denk ook dat er nog veel te ontwikkelen is op dat gebied. Naarmate we beter gaan begrijpen hoe aandacht werkt, zullen we het gedrag van mensen niet alleen beter kunnen begrijpen, maar, veel belangrijker, we zullen het beter kunnen accepteren en daardoor op een gezonde manier bij kunnen sturen. Als dat lukt zal de kwaliteit van leven voor heel veel mensen flink toenemen.

 

Samen ontwikkelen

Als we als samenleving gezond willen ontwikkelen, dan is het naar mijn idee belangrijk om met elkaar de samenhang te gaan zien tussen de kwaliteit van ons leven en de manier waarop en waarvoor we aandacht hebben. Die twee zijn namelijk altijd met elkaar verbonden. Via Saam-leven wil ik een bijdrage leveren aan die gezonde ontwikkeling en wil ik het gesprek aangaan met iedereen die, professioneel of privé, te maken heeft met aandacht gerelateerde problematiek. Bij professioneel denk ik onder andere aan therapeuten, artsen, maatschappelijk werkers, leraren, politici, beleidsmakers, leidinggevenden en onderzoekers (en daarbij vergeet ik vast een heleboel belangrijke beroepen).

Ik zou zeggen: laat een reactie achter, of neem contact op.

Hans de Win