Laten we eens in de spiegel kijken!

We leven in een bijzondere tijd en dan heb ik het niet over de Coronacrisis. Ik doel op de manier waarop de balans zoek is op grote en op kleine schaal. Ik doel op vragen rondom biodiversiteit, klimaat, ongelijkheid en kwetsbaarheid. De mensheid staat voor stevige uitdagingen die het nodig maken om ons gedrag en onze manier van denken fundamenteel te ondervragen. Daar hoort wat mij betreft ook bij dat we eens goed in de spiegel kijken. Wat is een mens? Hoe werken we? Welke eigenschappen en mogelijkheden hebben we die we in kunnen zetten om gewenste veranderingen in gang te zetten? Een nieuw mensbeeld, gecreëerd om de huidige vragen tegen het licht te houden, kan ons daarbij helpen.

Die uitdaging ben ik aangegaan. Mijn doel is om in zeven artikelen een mensbeeld (model en handleiding) te beschrijven dat ingezet kan worden om vanuit een nieuw kader het gesprek te voeren over persoonlijke ontwikkeling, relatie en gewenste veranderingen in organisatie en maatschappij. Dit is het eerste artikel.

 

Pluriforme aandacht

De basis van het model dat ik ga beschrijven wordt gevormd door het begrip AANDACHT. Daarbij borduur ik voort op de drie artikelen die ik afgelopen jaar over aandacht heb geschreven [link naar de artikelen].

Ik zie aandacht als het scheppende principe van leven, zoals kracht dat is voor materie. De natuurwetenschap gaat er van uit dat er zonder kracht geen materie kan bestaan en dat er drie verschillende natuurkrachten nodig zijn om het universum waarin wij leven te laten bestaan, namelijk kernkracht, elektromagnetische kracht en zwaartekracht. Elk van die krachten heeft binnen materie eigen ‘taken’.

In analogie daarmee onderscheid ik drie vormen van aandacht die het leven mogelijk maken zoals wij dat kennen. Dat zijn levensaandacht, focusaandacht en verbindende aandacht. En ook hier geldt: elke vorm heeft in ons leven eigen taken en toepassingen. We kunnen zicht krijgen op de verschillende vormen van aandacht door in ons leven de gevolgen van aan- en afwezigheid te bestuderen. Het is niet mogelijk om aandacht los van het leven te bestuderen, zoals we het ook niet mogelijk is om kracht los van materie te bestuderen. We kunnen dus wel weten wat aandacht DOET, maar niet wat aandacht IS.

Dat er meerdere soorten aandacht zijn, daar ben ik achter gekomen door een opdracht die ik tijdens cursussen geef. Ik vraag mensen of ze op twee manieren naar iets willen kijken, namelijk vanuit een gespannen en vanuit een ontspannen houding. Het doel van de oefening is om te ervaren hoe spanning je manier van kijken beïnvloed. Het blijkt dat spanning leidt tot een gefocuste manier van kijken waarbij de aandacht hoog in het lichaam zit, terwijl een ontspannen houding leidt tot een vrije, open manier van kijken, waarbij de aandacht werkt vanuit het centrum. Spanning focust je blik en maakt dat je toeschouwer wordt, ontspanning laat je blik verspringen en maakt dat je verbinding voelt. De sociale relevantie van deze relaties is groot. Het betekent bijvoorbeeld dat mensen die voor hun werk of studie veel focussen, daardoor veel spanning opbouwen in hun lichaam, en het betekent ook dat mensen die verbinding ervaren automatisch ontspannen. Het één houdt fysiek verband met het andere. Wil je ontspannen, dan hoef je alleen maar je buik te verzachten en verbinding te maken. Wil je wat meer afstand nemen, dan doe je dat door spanning in je lichaam te creëren.

Dat er nog een derde soort aandacht moest zijn werd me duidelijk tijdens een cursus eerder dit jaar met een bijzondere doelgroep. Alle deelnemers in deze cursus hadden namelijk te maken met kanker en zij bleken thema’s te hebben die ik niet kon verklaren vanuit de twee soorten aandacht die ik inmiddels had benoemd. Mijn theorie en dus ook mijn oefeningen schoten daardoor tekort. Die waren vooral geënt op het maatschappelijk leven dat we leiden en ik realiseerde me dat veel van de thema’s waar zij mee worstelden, zoals acceptatie, pijn en vermoeidheid, een diepere, meer basale laag aanboorden, namelijk die van het bestaan en het leven zelf. Door een derde vorm van aandacht, de levensaandacht, te introduceren kon alles op zijn plaats vallen en konden we gaan kijken welke oefeningen passend waren voor hun situatie.

Aandacht is wat mij betreft dus pluriform. Dat klinkt misschien wat abstract, maar ik denk dat de meeste mensen wel aanvoelen dat je een andere aandacht gebruikt als je geniet van een uitzicht, als je je haast naar een volgende afspraak, of voor het accepteren van het feit dat je een levensbedreigende ziekte hebt.

Binnen mijn model stel ik de drie soorten aandacht voor als drie gekleurde bolletjes (zie afbeelding).

Elke vorm van aandacht heeft een eigen ‘werkveld’ en ‘takenpakket’ dat zich uit in bepaalde eigenschappen en mogelijkheden die we inzetten om ons leven te leven. Omdat de verschillende vormen van aandacht samenwerken, valt die taakverdeling nauwelijks op. Je kunt het vergelijken met ons spierweefsel. Ook daar hebben we drie verschillende soorten van die tegelijkertijd hun werk doen. En ook daar merken we het niet als de ene even inhoudt om de ander wat meer ruimte te geven. Als je gaat hardlopen zal het gladde spierweefsel in je darmen bijvoorbeeld even op non-actief gaan, zodat het dwarsgestreepte spierweefsel in je benen meer bloed kan krijgen dat rondgepompt wordt door je hartspier, je derde spierweefsel.

Onze aandacht werkt net zo. In principe maak je gebruik van alle drie de vormen van aandacht en afhankelijk van wat je doet gebruik je een bepaalde vorm meer of minder en net zoals je een soort spier hebt die niet mag stoppen, je hartspier, hebben we ook een vorm van aandacht die niet mag stoppen. Dat is de levensaandacht, want die maakt dat we leven en is de basis van ons bestaan. De levensaandacht werkt in het hele lichaam en het wezen van de mens, maar heeft als thuisbasis het bekken. Ga je met je aandacht naar je bekken, dan kun je gemakkelijk ‘bij jezelf’ zijn. Dat kan natuurlijk alleen als focusaandacht en verbindende aandacht zich even gedeisd houden. En dat kun je makkelijk voor elkaar krijgen door eerst te gronden en daarna met je aandacht naar je lichaam en je ademhaling te gaan. Je bent dan ontspannen, in jezelf gekeerd, zonder dwingende gedachten.

Ben je hard aan het werk, bang, boos, of voel je je verantwoordelijk voor iets of iemand, dan heeft je focusaandacht de leiding en bepaalt je houding. Vanuit focusaandacht is die in principe gespannen, waarbij de spanning naar buiten en/of naar binnen gericht kan zijn. Focusaandacht zit vrij hoog in het lichaam; van je hart, via je keel, tot en met je voorhoofd.

Tot slot: Voel je je verbonden, dan heeft de verbindende aandacht de hoofdrol. Is dat het geval, dan is je lichaam ontspannen en is je aandacht naar buiten gericht. Dat gebeurt vanuit drie verbindingscentra: je staartbeen (stuit), je centrum (buik) en je kruin. Ieder centrum neemt een ander gedeelte van de verbindingen voor haar rekening. De sociale verbindingen werken via je centrum, een goede verbinding met de aarde loopt via je stuit en via je kruin maak je verbinding met, zoals ik het uitdruk, het Grote Geheel, of het Kosmische Bewustzijn. De verbindende aandacht die je via je centrum met je omgeving ervaart noem ik brede aandacht.

In mijn model ga ik er dus van uit dat een mix van de drie vormen van aandacht verantwoordelijk is voor de eigenschappen die wij als mens bezitten en dat we via het herkennen van fysieke reflexen kunnen achterhalen welke eigenschap door welke (mix van) aandacht wordt gestuurd. Op die manier kunnen we onderzoeken en in kaart brengen welke vorm van aandacht verantwoordelijk is voor welke eigenschappen en wat de relatie is tussen aandacht en onze menselijke identiteit. En met identiteit bedoel ik dan niet de stroom van gedachten en gedragingen die het leven van mensen kenmerkt, maar de achterliggende structuur die dat leven ondersteunt en mogelijk maakt. Ik ga ervan uit dat we vanuit die structuur het leven beter kunnen begrijpen en ook beter kunnen sturen, dan vanuit de stroom van gedachten en gedragingen zelf. Die is niet meer dan een buitenkant.

De uitdaging is nu om niet alleen vanuit de stroom van gedachten en gedragingen de achterliggende structuur te herkennen en in kaart te brengen, maar ook om die vervolgens te vertalen naar een inzichtelijk model dat recht doet aan wat we ervaren als ‘leven’, waarmee we nieuwe antwoorden kunnen vinden op vragen die we hebben en richting kunnen geven aan gewenste ontwikkelingen. (Ik geef toe, de lat ligt hoog.) De zoektocht naar dat model is mijn zoektocht geweest de afgelopen maanden en ik wil met je delen wat deze zoektocht heeft opgeleverd. Dat begint bij een tweede aanname die ik doe op basis van mijn waarnemingen, overdenkingen en geraadpleegde literatuur: de identiteit van een mens is pluriform.

 

Pluriforme identiteit in het Aandachtmodel

Het zal je misschien niet verbazen dat vanuit een pluriforme aandacht een pluriforme identiteit ontstaat. Pluriform betekent dat iets bestaat uit meerdere vormen. Het idee van een pluriforme, samengestelde, mens, of menselijke identiteit, is natuurlijk niet nieuw. Er bestaan meerdere varianten van. Zo is de verdeling van de mens in lichaam, geest en eventueel ziel, dat al bestaat sinds de Oudheid, ook een pluriform mensbeeld. En vanuit Azië kennen we verschillende modellen waarin de mens meerdere ‘lichamen’ heeft, zoals het fysieke -, mentale - en energetische lichaam, dat de ene keer wordt aangevuld met een emotioneel lichaam, de andere keer met een spiritueel lichaam, soms met beide, of nog andere lichamen. Er zijn meerdere modellen en ieder model is zo goed als de inzichten en handvaten die het geeft. Geen enkel model is de werkelijkheid, maar is slechts een verwijzing. Voor mijn model ben ik denk ik het meest schatplichtig aan Rudolf Steiner. Hij onderscheidt in zijn beschrijving van de mens het fysieke lichaam, ether-, of levenslichaam, astraallichaam en het IK, ofwel IK-organisatie.

De stap naar pluriforme identiteit loopt in mijn aandacht-model via het clusteren van aandacht-eigenschappen. Zoals eerder aangegeven is iedere vorm van aandacht verantwoordelijk voor een aantal basale eigenschappen die we bezitten. Verbindende aandacht zorgt er bijvoorbeeld voor dat we ons verbonden kunnen voelen en focusaandacht maakt onder andere dat we ons kunnen beschermen. Dat uit zich bijvoorbeeld in onze vecht- en vluchtreflexen. Naast eigenschappen die verbonden zijn met één van de drie vormen van aandacht, hebben we ook eigenschappen die het gevolg zijn van de combinatie van eigenschappen. Als bijvoorbeeld Zijn en verbinding samengaan ontstaat hechting en als bescherming en verbeelding samengaan ontstaat onder andere verantwoordelijkheid. Verstoringen in het Zijn hebben daardoor directe gevolgen voor onze gehechtheid en de manier waarop we ons beschermen heeft dat voor de manier waarop we ons verantwoordelijk voelen.

Ik onderscheid in mijn model vier basisidentiteiten, namelijk: de Zijnsidentiteit, de Beschermingsidentiteit, de Verbindingsidentiteit en de Verbeeldingsidentiteit. Iedere identiteit bestaat uit een cluster van eigenschappen en mogelijkheden die verbonden zijn met één van de drie vormen van aandacht.

In de afbeelding is met pijlen aangegeven welke vorm van aandacht hoort bij welke identiteit. In het geval van focusaandacht zijn dat twee identiteiten. Focusaandacht is zowel ‘verantwoordelijk’ voor de beschermingsidentiteit als voor de verbeeldingsidentiteit. Deze dubbele sturing van focusaandacht, en de maatschappelijke gevolgen daarvan, heb ik beschreven in het tweede artikel over aandacht en zal in de komende artikelen nog aandacht krijgen.

Omdat binnen het geheel van onze identiteit deze vier basisidentiteiten leidend zijn, zal ik deze het meest uitgebreid gaan beschrijven. Hoe meer inzicht we hebben in onze basisidentiteiten, hoe beter we de eigenschappen kunnen begrijpen die door verschillende soorten aandacht worden beïnvloed. In hoofdstuk zes ga ik verder in op deze mengvormen, of tussendomeinen zoals ik ze noem.

Tot zover deel een van deze reeks. Het volgende artikel zal gaan over de Zijnsidentiteit. Daarbij komen onder andere aan de orde: het menselijk lichaam, kwetsbaarheid, zijnsverbondenheid en acceptatie.

Dank je wel voor het lezen van dit artikel. Heb je vragen, of opmerkingen, dan hoor ik ze graag. En vond je het interessant, dan doe je me een groot plezier door dit artikel te delen met mensen waarvan je denkt dat het hen zal inspireren.

Hans de Win

 

Links naar de verschillende artikelen in deze serie Aandacht voor een nieuw mensbeeld:

  1. Inleiding
  2. Zijnsidentiteit
  3. Beschermingsidentiteit
  4. Verbindingsidentiteit
  5. Verbeeldingsidentiteit, grip op verbeelding
  6. Aandacht voor signaalgevoelens, voelen en emoties
  7. Tussentijdse samenvatting
  8. De levensdomeinen
  9. Afronding en handleiding, aandacht voor identiteit en systemen