Drie vormen van aandacht loodsen ons door het leven

Inleiding

Een groot deel van mijn leven vraag ik mij al af waarom mensen doen zoals zij doen. Niet alleen vanwege het bijzondere gedrag dat mensen kunnen laten zien, maar vooral ook vanwege het alledaagse, ‘normale’ gedrag wat mensen laten zien. In veel gevallen vind ik het normale gedrag lastiger te begrijpen dan het bijzondere gedrag. Mijn ervaringen in 20 jaar pleegzorg hebben me duidelijk gemaakt dat er veel gedrag is dat we als samenleving nog niet begrijpen, waardoor we er ook niet goed mee om kunnen gaan, getuige het gevoel van onvermogen en onmacht bij ouders, pleegouders en de vele betrokken professionals.

Wat voor mij in de loop der jaren duidelijk is geworden, is dat sociale problemen altijd te maken hebben met aandacht. Via de bewegingskunst aikido heb ik de afgelopen vijf jaar kunnen experimenteren met aandachts-oefeningen. Zowel op de mat als in het dagelijks leven blijkt dat de manier waarop ik aandacht heb en krijg in grote mate bepalend is voor de kwaliteit van mijn relaties en daarmee voor de kwaliteit van mijn leven. Via een aantal artikelen over aandacht deel ik mijn kennis over de werking van aandacht en de invloed op het leven. Ieder artikel bouwt voort op de eerder verschenen artikelen. In het eerste artikel, te lezen via deze link, stond vooral de vraag "Wat is aandacht?" centraal. In het tweede artikel, te lezen via deze link, stond vooral onze moderne manier van leven en inzet van aandacht centraal.

In dit artikel wil ik de relatie tussen aandacht en het leven verder verdiepen en verduidelijken door haar te vergelijken met de relatie tussen kracht en materie. Naar de relatie tussen kracht en materie is enorm veel onderzoek gedaan en het blijkt dat er verschillende soorten kracht nodig zijn om het bestaan, de eigenschappen en het gedrag van materie te kunnen verklaren. Ik zal eerst kort ingaan op de relatie tussen kracht en materie om daarna de relatie tussen aandacht en leven te verduidelijken.

 

De relatie tussen kracht en materie

Het begrip ‘kracht’ kan bij verschillende mensen, verschillende associaties oproepen. Je kunt denken aan spierkracht, elektriciteit, of de kracht van motoren. Ik schat in dat de meeste mensen kracht niet in eerste instantie zullen associëren met het fundamentele bestaan van materie. Toch is dat het geval: zonder kracht kan materie niet bestaan! Dat betekent nogal wat! Voordat je verder leest is het goed om daar even bij stil te staan . . . .

Om het bestaan en de eigenschappen van materie te kunnen verklaren wordt er in de natuurkunde vanuit gegaan dat er verschillende natuurkrachten bestaan die inwerken op materie door relaties te creëren tussen afzonderlijke stukjes materie. De krachten zelf zijn niet zichtbaar, maar uit het feit dat er een relatie bestaat tussen afzonderlijke stukjes materie, wordt afgeleid dat er iets moet zijn dat deze relatie creëert.

Sterke kernkracht, veruit de sterkste kracht die we kennen, houdt de deeltjes in de atoomkernen bij elkaar. Elektromagnetische kracht werkt tussen positief en negatief geladen deeltjes en zorgt voor de samenhang tussen atomen en moleculen. In het dagelijks leven kennen we deze kracht in de vorm van bliksem en elektriciteit, maar ook wrijving is een vorm van elektromagnetische kracht.

De derde natuurkracht waar we mee te maken hebben is de zwaartekracht. Dat is de (aantrekkende) invloed die een grote massa materie heeft op andere materie. Hoe groter de massa, hoe groter de aantrekkende kracht. Deze kracht is klein, vergeleken met de andere krachten. Op atomair niveau wordt deze kracht dan ook teniet gedaan door de andere krachten, maar in het dagelijks leven kennen we zwaartekracht maar al te goed. Zwaartekracht maakt dat de appel naar de aarde valt, de aarde in een baan om de zon draait en blijft draaien en dat wij met beide benen op de aarde blijven en niet wegzweven.

Drie verschillende krachten, die alle drie op een totaal verschillende manier lijken te werken, zijn nodig om het bestaan, de eigenschappen en de samenhang tussen materie te verklaren. Bijzonder is dat, ondanks de enorme hoeveelheid onderzoek, het nog altijd niet duidelijk is hoe deze krachten precies werken, vooral zwaartekracht is en blijft een mysterie. Dat betekent echter niet dat we de krachten niet voluit inzetten om ons leven vorm te geven. We hoeven blijkbaar niet precies te weten hoe elektriciteit werkt om het op te wekken en in huis te gebruiken.

 

De relatie tussen aandacht en leven en de analogie met kracht en materie

Laten we verder gaan met de relatie tussen aandacht en leven. Ik heb die relatie al in mijn vorige artikelen geïntroduceerd. Ik zie aandacht als de basis, of liever, de voorwaarde die ons in staat stelt ons leven te leiden. Dankzij aandacht kunnen we opletten, onszelf beschermen, voor elkaar zorgen, geïnteresseerd zijn en doen wat er moet gebeuren. Zonder aandacht denk ik dat er geen interesse, bewustzijn, perceptie of doelgerichte actie zou zijn. Via aandacht verhouden we ons met de wereld waarin we leven. Leven heeft aandacht nodig, zoals materie kracht nodig heeft. Aandacht creëert leven omdat het relaties en betekenisvolle verbindingen creëert. Kracht is daartoe niet in staat. En net zoals er verschillende soorten kracht nodig zijn om het bestaan, de eigenschappen en het gedrag van materie te verklaren, zo zijn er verschillende soorten aandacht nodig om het leven en het gedrag van mensen te verklaren.

Iedereen weet, denk ik, dat aandacht belangrijk is binnen relaties, opvoeding, werk, leren, onderzoek en vrij tijd. Toch bestaat er geen eenduidig idee over wat aandacht is. Voor de een heeft het vooral te maken met focus en concentratie, voor de ander met bewustzijn, of er zijn voor elkaar, elkaar ondersteunen. Ook in de literatuur en op internet lopen de beschrijvingen ver uiteen (zie  mijn eerste artikel over aandacht voor voorbeelden). Om aandacht maatschappelijk constructief te kunnen gebruiken lijkt het me van belang om met elkaar af te spreken wat we verstaan onder aandacht, zodat we in de communicatie elkaar kunnen begrijpen. Ik stel voor om daarbij onderscheid te maken tussen drie vormen van aandacht, waarbij elke vorm duidelijk van de anderen te onderscheiden is, zowel somatisch (fysieke aspecten) als wat betreft de invloed op het leven. In mijn vorige artikel (Aandacht voor aandacht 2) heb ik al stilgestaan bij het onderscheid tussen focus- en brede aandacht. In dit artikel komt daar nog een derde vorm van aandacht bij: zijns-, of levensaandacht.

Om te komen tot een meer gedifferentieerd beeld van aandacht zal ik de drie vormen van aandacht kort beschrijven, om daarna wat dieper in te gaan op de onderlinge samenhang, de risico’s voor het leven en hoe we deze kennis kunnen gebruiken om gezonder te leven.

 

Zijns-, of levensaandacht

Wat zorgt ervoor dat een mens leeft? Vanuit een medisch perspectief wordt ons uitgelegd hoe het fysieke lichaam werkt, maar niet wat een mens 'doet' leven. Wat er op het gebied van stofwisseling en biochemische processen allemaal gebeurt in ons lichaam is ongelooflijk gecompliceerd, maar chemie is wat er tussen atomen en moleculen gebeurt; tussen materie. Chemie is geen leven en het creëert geen leven. Ik ga er daarom van uit dat er iets bestaat, anders dan chemie, wat een mens doet leven. Mijn voorstel is om dat principe levensaandacht te noemen.

Als we de term 'sterke kernkracht' kunnen gebruiken voor wat naar onze mening nodig is om van losse protonen en neutronen een sterke kern te maken - zonder te weten hoe het werkt - dan kunnen we ook datgene wat een organisme laat leven 'levensaandacht' noemen, zonder dat we hoeven te weten wat het is of hoe het werkt. Met deze nieuwe term hebben we niet echt iets verklaart, maar maken we wel duidelijk dat ‘aandacht’ en ‘leven’ onlosmakelijk bij elkaar horen, zoals ook ‘kracht’ en ‘materie’ bij elkaar horen en dat dus zonder het één, het ander niet kan bestaan.

Het idee voor levensaandacht is overigens ontstaan tijdens een ontwikkelcursus voor mensen met kanker. We kwamen er achter dat enkele van de problemen waar zij mee worstelen, zoals angst, onzekerheid, vermoeidheid en pijn niet goed passen in het model dat ik tot dan toe gebruikte. Er ontbrak iets in de basis, of eigenlijk het wás de basis die ontbrak: het leven zelf, ofwel levensaandacht. Levensaandacht is direct verbonden met ons 'zijn' en met onze houding. We kunnen deze vorm van aandacht daarom ook benoemen als 'zijnsaandacht'. (Ik zal de twee verschillende termen naast en door elkaar gebruiken, omdat dit naar mijn idee de lading beter dekt dan één van de twee termen.) Levensaandacht is aanwezig in het hele lichaam, maar heeft als basis het onderste deel van het lichaam, ons bekken. Wanneer je je aandacht in je bekken laat zakken, ga je naar je levensaandacht. Als je dat doet, zul je merken dat je rustig(er) wordt en dat de aandacht wat naar binnen gaat. Je bent even op jezelf.

 

Focusaandacht

Zoals atomen en moleculen niet alleen kernkracht nodig hebben om te kunnen bestaan, maar ook elektromagnetische kracht, zo heeft een organisme niet alleen levensaandacht, maar ook focusaandacht nodig om te (over)leven. Focusaandacht creëert filters en geeft richting. Ze kiest als het ware: dit is goed voor me, dat niet; dit laat ik binnen, dat niet; deze omgeving voelt goed, die niet. Focusaandacht is in aanleg een zorgend mechanisme, verbonden met onze (basis)behoeften, maar ze laat ons, indien nodig, ook vechten, vluchten en/of bevriezen. Met andere woorden: ze stuurt ons beschermingsmechanisme aan. Deze bescherming heeft een enorm bereik. Focus-aandacht werkt in ons lichaam, in ons bloed en onze cellen, en het werkt in ons sociale leven, dus ze werkt intern én extern.

Focusaandacht vormt, net als elektromagnetische kracht, de brug tussen de micro- en macrowereld. En het is interessant om te zien dat focusaandacht, net als elektromagnetische kracht, alles te maken heeft met aantrekken en afstoten, weerstand, wrijving en druk. Ervaar je druk in je leven? Ervaar je wrijving in de omgang met mensen? Voel je je aangetrokken tot iets, of iemand? In alle gevallen is het de focusaandacht die zijn werk doet.

Focusaandacht gebruik je dus in een sociale context, maar niet alleen dan. Het is ook de aandacht die we gebruiken als we ons concentreren, bijvoorbeeld als we lezen, schrijven, of nadenken. Dat komt omdat focusaandacht, naast ons beschermingsmechanisme, ook verbonden is met onze verbeelding. De fysieke reacties die het gevolg zijn van ‘jezelf beschermen’ en van ‘concentreren’ lijken daarom veel op elkaar. Er is in beide gevallen in aanleg sprake van vergrote alertheid, gerichte aandacht en spanning.

Focusaandacht is werkzaam vanuit het bovenste deel van ons lichaam, vanaf het hart tot en met ons hoofd. Je gebruikt je focusaandacht als je je aandacht duidelijk richt. Dat is ook het geval als je duidelijke verwachtingen, oordelen, verlangens of overtuigingen hebt.

 

Verbindende aandacht

De derde vorm van aandacht is de brede -, ofwel verbindende aandacht. Deze verbindt ons met de wereld waarin we leven en met de andere mensen, dieren en planten waar we mee samenleven. Verbindende aandacht is voor het leven wat zwaartekracht is voor materie.

Waar focusaandacht staat voor dynamiek, actie, aantrekken en afstoten, creëert brede aandacht rust en verbinding. Het laat ons onderdeel zijn van een groter geheel. Dat geeft houvast en stabiliteit. Je kunt het vergelijken met de manier waarop de aarde door de zwaartekracht deel uitmaakt van een zonnestelsel en daardoor automatisch een vaste plaats heeft in de Melkweg en het heelal.

Verbindende aandacht werkt vanuit het midden van ons lichaam, ofwel ons centrum. Brede aandacht brengt ontspanning en rust.

In de afbeelding zijn de verschillende vormen van aandacht weergegeven. De levensaandacht is paars, de focusaandacht groen en de brede aandacht is geel.

 

Onderlinge beïnvloeding

De verschillende vormen van aandacht hebben dus ieder hun eigen invloed, maar werken vanuit een en hetzelfde lichaam in hetzelfde leven dat door talloze andere levens wordt beïnvloed. Ze beïnvloeden elkaar, helpen elkaar, maar kunnen elkaar ook in de weg zitten. Ik geef enkele voorbeelden.

Wanneer er iets misgaat in ons lichaam (indringers, ziekte, schade), wordt ons beschermingssysteem, aangedreven door focusaandacht, geactiveerd. Omdat het interne helingsproces aandacht vraagt, zal de naar binnen gerichte focusaandacht groter worden en de brede aandacht verminderen, waardoor iemands stabiliteit af zal nemen. Als je ziek bent zul je daarom weinig trek hebben in sociale activiteiten en zul je je ook moeilijk kunnen concentreren.

Wanneer door verbeelding, concentratie en/of gevoelens van onveiligheid de focusaandacht toeneemt, zal dat de spanning in het lichaam vergroten. Hoewel nu de aandacht naar buiten is gericht, zal dit, net als bij ziekte, ten koste gaan van je stabiliteit en gevoelens van verbondenheid. De mens is niet 'gemaakt' om lange tijd veel stress te ervaren of verstoken te blijven van gevoelens van verbondenheid. Ongezond veel focusaandacht gaat vaak samen met ongezond weinig brede aandacht en uit zich via fysieke- en sociale problemen, zoals stress, hart- en vaatziekten, depressiviteit, eenzaamheid en relatieproblemen (zie ook Aandacht voor aandacht 2).

De beïnvloeding kan ook de andere kant op werken. In een lastige, stressvolle situatie kun je bewust gebruik maken van brede - en levensaandacht, waardoor je automatisch zult ontspannen en stress zult verminderen die is ontstaan door focusaandacht. Dit is de reden dat meditatie en een massage rust en ontspanning brengen. Om je in een stressvolle situatie door meditatie over te kunnen geven aan brede- en levensaandacht is enige oefening nodig. Ademhalingsoefeningen en aanraking kunnen je daarbij helpen.

Een samenwerking tussen focus- en brede aandacht ontstaat als tijdens het concentreren, de aandacht ‘laag’ wordt gehouden. Want dan blijf je verbonden met de omgeving, sluit je je niet meer af dan nodig is en creëer je weinig interne spanning. Deze samenwerking vereist enige oefening, maar iedereen die ergens heel goed in is, zal dit principe toepassen.

 

Onder druk verandert het leven

Uit het voorgaande is denk ik duidelijk geworden dat het leven beïnvloed wordt door een telkens veranderende mix van de drie soorten aandacht, waarbij onder normale omstandigheden de levensaandacht stabiel is en brede - en focusaandacht worden afgewisseld, bijvoorbeeld door afwisseling van persoonlijke contacten, taakgerichte concentratie en rustmomenten. Maar wat gebeurt er met de aandacht als het leven onder druk komt te staan?

Even terug naar de analogie: wat gebeurt er als je materie onder druk zet? Precies, de elektromagnetische krachten in het materiaal zullen toenemen. Het materiaal kan daardoor bijvoorbeeld stijgen in temperatuur. Een mens reageert min of meer hetzelfde. Zet (het leven van) een mens onder druk en je ziet de focusaandacht toenemen. We worden gespannen, onrustig, onzeker, gaan in ons hoofd zitten en kunnen niet meer stoppen met denken. Het kan zijn dat we opstandig worden, gaan oordelen en de eigen behoeftes belangrijker gaan vinden, dan die van een ander. We schieten gemakkelijk in de verdediging, maken gebruik van vlucht- en vechtgedrag. Als de druk te groot wordt, voelen we ons machteloos. Vechten of vluchten is niet langer zinvol. De enige optie die we nog hebben is bevriezen. We verliezen dan grotendeels het contact met de buitenwereld en worden stil. We haken af of worden juist meegaand en doen wat ons wordt opgedragen.

Zo gauw de druk minder wordt, zie je dat mensen weer meer gebruik gaan maken van brede aandacht. We maken contact, ontspannen, worden rustiger, meer zelfverzekerd en nemen weer verantwoordelijkheid voor wat we doen. Verbeelding wordt minder dominant en de ander wordt (weer) iemand waarmee je verbonden bent, in plaats van iemand die iets van je wil, of iets van je nodig heeft.

In mijn vorige artikel heb ik uitgebreid beschreven dat we in onze maatschappij, onder invloed van verbeelding en taakgericht denken, de focusaandacht belangrijker hebben gemaakt dan gezond voor ons én onze omgeving is. Het is normaal dat we meer aandacht besteden aan wat we in het leven willen bereiken dan aan 'verbonden zijn'. Focusaandacht is de dominante aandacht geworden in de maatschappij en je overgeven aan brede aandacht is iets dat je pas doet als je het verdient hebt. Met andere woorden: overspannen focusaandacht zet het leven -en daarmee ook de levensaandacht- onder druk, met alle gevolgen van dien, zoals stress gerelateerde ziekten, sociale problemen en ongelijkheid. Klik hier om naar het artikel te gaan, als je meer wilt weten over de gevolgen van overspannen focusaandacht.

 

Naar een open basishouding

Ik denk dat als we beter zouden begrijpen wat focusaandacht met ons doet, we er niet zo roekeloos mee om zouden gaan. Wat naar mijn idee maatschappelijk gezond zou zijn, is een verandering van houding waarin het accent meer ligt op levensaandacht en brede aandacht dan op focusaandacht. Deze houding, waarin verbeelding tweede viool speelt en het leven en onze verbindingen eerste viool, noem ik ‘de open basishouding’. Dat is een open, ontspannen houding, waarin we gezonde aandacht hebben voor onze omgeving, voor mensen waarmee we samenleven én voor ons eigen lichaam. We kunnen het belang van verbeelding begrijpen, maar hoeven haar niet op een voetstuk te plaatsen. De ander is in de eerste plaats een mens waarmee ik verbonden ben en pas daarna iemand met een mening, of overtuiging, die wellicht anders is dan de mijne.

Waarom dat niet makkelijk is begrijp ik goed. De overtuiging van een ander, vertaald naar gedrag, kan door mij als een belediging worden gezien als ik een andere overtuiging heb - zeker als ik er van overtuigd ben dat mijn overtuiging een waarheid vertegenwoordigd. Mijn overtuiging zet mij in de focusaandacht en zal dus spanning creëren in mijn leven. Het gevoel van belediging zal daardoor gemakkelijk mijn beschermingsmechanisme activeren, zodat ik gebruik ga maken van vecht-, vlucht-, of bevriesgedrag, waardoor ik de ander ga confronteren, of buitensluiten. De kans is groot dat dit door de ander gezien zal worden als een belediging, waardoor de ander ter verdediging ook gebruik gaat maken van zijn vecht-, vlucht-, of bevriesgedrag, et cetera. Omdat we er allebei van overtuigd zijn dat de ander begonnen is ("hij heeft mij beledigd!"), zien we elkaar als degene die schuldig is aan de situatie en zien we geen van beide de eigen rol in de escalatie. Dit werkt zo tussen individuele mensen, maar ook tussen groepen mensen.

Het is goed om er bij stil te staan dat het ook anders kan. Het enige wat nodig is, is dat een van beide naar de brede aandacht gaat en contact maakt, in plaats van zich beledigd te voelen, of weg te kijken. Als er verbindende aandacht is, in plaats van alleen maar focusaandacht, zijn we andere mensen en zien we dus ook andere mensen. Als focusaandacht zoveel invloed heeft op het gedrag van mensen, roept dat de vraag op wat de relatie is tussen aandacht en identiteit. Daar wil ik graag een andere keer op ingaan.

 

Tot slot

We hebben drie vormen van aandacht nodig om te leven. Wat aandacht is en hoe het precies werkt weten we niet, zoals we ook niet weten hoe de natuurkrachten werken. Het leven is een mysterie, net als de relatie tussen focusaandacht en verbeelding en de relatie tussen brede aandacht en het voelen van verbinding, maar dat maakt hun werking er niet minder op.

Deze theorie wordt inmiddels ondersteund door vele oefeningen, waarin aandacht en de relatie tussen mensen centraal staan. Deze oefeningen deel ik via workshops, cursussen, coaching en de aikidolessen. Leven vanuit een open basishouding is leven vanuit de kracht van verbinding.

Bedankt voor het lezen van dit artikel. Delen wordt natuurlijk gewaardeerd, net als het schrijven van een reactie.

Hans de Win