Aandacht voor een tussentijdse samenvatting

Nieuw mensbeeld

Het is allemaal begonnen met mijn wens om een nieuw kader en mensbeeld te beschrijven waarbinnen het gesprek over mens en maatschappij meer constructief gevoerd kan worden. Ik vraag mij namelijk af of het mensbeeld dat we in het publieke debat gebruiken correct is, als we al een mensbeeld gebruiken. Een mensbeeld vertelt ons hoe een mens werkt en wat we van haar mogen verwachten, dus voordat we het gaan hebben over wie welke verantwoordelijkheid heeft, zullen we eerst moeten weten wat verantwoordelijkheid eigenlijk is. Dat blijkt een vraag te zijn die helemaal niet zo gemakkelijk te beantwoorden is. En wat voor verantwoordelijkheid geldt, geldt voor de meeste menselijke eigenschappen. Waarom worden we boos en hebben we angst? De mens blijkt ingewikkeld in elkaar te zitten. Toch heb ik de handschoen opgepakt om dat verhaal, dat mensbeeld, in kaart te brengen.

Het Aandachtmodel

In het mensbeeld dat ik probeer te beschrijven, staat het begrip aandacht centraal. Aandacht is een fascinerend gegeven. Het ligt wat mij betreft aan de basis van onze waarneming, ons gedrag en bewustzijn en daarmee van ons leven. De mens is een aandachtwezen, het model wat ik beschrijf noem ik het Aandachtmodel.

Na decennia van observeren en reflecteren, zowel in het dagelijks leven als in disciplines als pleegzorg en aikido, ben ik tot de conclusie gekomen dat aandacht pluriform is en dat we als mens meerdere vormen van aandacht gebruiken. Ik ga uit van drie vormen, namelijk: levensaandacht, focusaandacht en verbindende aandacht. Ieder nemen ze een deel van onze eigenschappen, mogelijkheden en dus van onze identiteit voor hun rekening. In dit model ga ik daarom uit van een pluriforme, vierdelige identiteit.

Op basis van de sturende werking van de drie vormen van aandacht onderscheid ik in het model vier verschillende basisidentiteiten. In het model zijn ze blauw, groen, rood en geel gekleurd. Dit zijn de vier pijlers van onze identiteit en van ons leven. Hoe beter we de pijlers begrijpen, hoe beter we het leven begrijpen. Daarom heb ik ze in vier aparte artikelen onder de loep genomen. Deze stappen zijn in onderstaande afbeelding gevisualiseerd. Deze link brengt je naar de inleiding.

De vier basisidentiteiten

Het leven, en dus ook het Aandachtmodel, start bij de levensaandacht en de Zijnsidentiteit (blauw). Deze aandacht zorgt er voor dat we leven en bestaan, oftewel dat we ZIJN. Het uitgangspunt is: zonder levensaandacht is er geen leven en dit leven wordt van ouders op kinderen, van generatie op generatie, doorgegeven. De levensaandacht uit zich via een levend vrouwelijk, dan wel mannelijk lichaam en door Zijnsverbondenheid. Zowel leven, lichaam als Zijnsverbondenheid zijn kwetsbaar. De beste basishouding (dat is de houding waardoor dit gedeelte van onze identiteit het beste uit de verf komt) is accepteren. Om ons op de hoogte te houden van hoe het gaat met dit gedeelte van onze identiteit, hebben we signaalgevoelens. Als je ZIJN op orde is voel je je tevreden. Is er wat mis dan kun je fysieke signalen van ongemak voelen, zoals pijn, vermoeidheid, kramp, verdriet, of onzeker ZIJN. Deze signaalgevoelens dienen er toe om je alert te maken en oprecht aandacht te schenken aan je ZIJN. Deze link brengt je naar het artikel over de Zijnsidentiteit.

Onze focusaandacht (de oranje vorm in de achtergrond) stuurt twee basisidentiteiten aan: de beschermingsidentiteit en de verbeeldingsidentiteit, ofwel de BESCHERMING en de VERBEELDING (de rode en de gele vorm).
De eerste is van nature bedoeld voor onze fysieke bescherming. De basishouding is dan ook beschermen. Dat doen we door onze behoeftes te bevredigen, behoedzaam te zijn en met gevaar om te gaan. Dat blijken we op veel verschillende manieren te kunnen doen. We kunnen redden, buiten houden, vechten en vluchten. Gaat dat goed, dan ben je tevreden. Gaat dat niet goed, dan hebben we nog een laatste redmiddel: bevriezen. Het signaalgevoel wanneer het niet goed gaat is angst. (Deze link brengt je naar het artikel over de Beschermingsidentiteit.)
De tweede door focusaandacht aangestuurde basisidentiteit is VERBEELDING. Deze is niet fysiek, maar bestaat uit datgene wat we ons verbeelden. Haar taak is het beschermen van de cultuur waarin ze is ontstaan, onder andere door bij te dragen aan verandering en schaalvergroting. We hebben daarvoor gedeelde, persoonlijke en verbindende verbeelding tot onze beschikking, ofwel afspraken, ego en verwachtingen en hebben iets nodig om in te geloven, want de basishouding van VERBEELDING is geloven. Hoe krachtiger we geloven, hoe onverzettelijker onze verbeelding zal zijn en het maakt daarbij niet uit waarin we geloven. Ik vind het een groot mysterie hoe iets dat niet bestaat, verbeelding, zoveel invloed kan hebben op ons leven.

Ik heb daarom VERBEELDING vergeleken met een driekoppige draak. Een machtig mystiek wezen dat kan creëren en verwoesten. De draak is lastig te doorgronden en heeft vele geheimen.
We hebben VERBEELDING nodig om te kunnen functioneren in de maatschappij en zijn ons hele leven druk bezig om de draak te voeden, want blijven geloven kost moeite en de lat ligt hoog, voor velen te hoog. Om te blijven geloven zetten we alles op alles om verwarring te voorkomen. De draak schrikt er daarbij niet voor terug om mensen tegen elkaar op te zetten en uiteen te drijven, bijvoorbeeld door mensen boos, onredelijk en agressief te maken als hun overtuigingen niet serieus worden genomen.

Om haar taak uit te voeren maakt VERBEELDING, die zelf geen lichaam, gedrag, of gevoelens heeft, gebruik van gedrag en gevoelens van de andere basisidentiteiten. Ze transformeert omgaan met gevaar, naar doelgericht werken, behoeftes naar verlangens en gevoelens die we voelen naar emoties. Emoties zijn gevoelens waarin we geloven, die op ons gevoel inwerken. Op deze manier zit de draak aan het stuur van ons leven en lopen verbeelding en werkelijkheid steeds meer door elkaar heen. (Deze link brengt je naar het artikel over de verbeeldingsidentiteit.)

 

En dan is er nog de vierde basisidentiteit, de verbindings-identiteit, ofwel VERBINDING, die aangestuurd wordt door de verbindende aandacht (beide groen in het model). Deze heeft een sleutelfunctie in het geheel. VERBINDING hebben we nodig voor stabiliteit in het leven en in de maatschappij. Zonder haar kunnen we geen contact maken, of afstemmen. In verbinding zijn is fysiek aansluiten door fysiek los te laten. Het is iets wat je met je hele lichaam doet. Loslaten is de basishouding van VERBINDING.
Via onze chakra's kunnen we in verbinding zijn met het aardse, met het leven en met het het hogere, collectieve bewustzijn. Ben je echt in verbinding dan zie en beleef je de wereld zoals zij is. Als je goed in verbinding bent voel je vreugde. Lukt dat niet, dan voel je je verlaten. Deze link brengt je naar het artikel over de verbindingsidentiteit.

Als we het schema nu bijwerken ziet er als volgt uit.

Leven op gevoel

Ik maak me zorgen. Daarvoor heb ik drie redenen, die alle drie met de invloed van verbeelding op het leven te maken hebben.
De eerste is de mate waarop verbeelding impact heeft op het gehele leven en daarin steeds minder ruimte laat voor in verbinding zijn, die we nodig hebben voor onze stabiliteit, privé, maar ook collectief. Als het lukt om VERBINDING voorrang te geven boven VERBEELDING, zal de draak zich koest houden. Maar pas op, de draak is slim en machtig. Verbeelding kruipt waar het niet gaan kan.
De tweede reden is de kracht en snelheid van de maatschappelijke veranderingen. De vraag is of die maar ongebreideld door kunnen gaan, of dat we misschien al uit de bocht zijn gevlogen en het alleen nog niet door hebben.
De derde reden voor mijn zorgen is dat door VERBEELDING en focusaandacht ons beeld van de werkelijkheid wordt verkleurd, waardoor we in veel gevallen niet meer op ons gevoel kunnen vertrouwen, terwijl ons gevoel onze gids in het leven behoord te zijn. We zijn boos, teleurgesteld, blij, gelukkig, of ongelukkig, maar zijn het gevoelens, of emoties. Zit verbinding aan het stuur, of de verbeelding?

Mijn inzet is een model te maken dat kan dienen als reisgids door het leven, waarmee we weer met vertrouwen vanuit ons gevoel kunnen leven. Deze link brengt je naar het artikel over gevoelens en emoties.

Om een eerste versie van het model af te maken is nog één grote belangrijke stap nodig. Daarin zal ik de vier basisidentiteiten met elkaar verbinden door zes tussengebieden te introduceren en te beschrijven. Daardoor krijgen we zicht op eigenschappen als verantwoordelijkheid, verdraagzaamheid, creativiteit en loyaliteit. Visueel ziet de verandering er als volgt uit.